در بیان دخالت رفق در امور انسان

بدان که رفق و مدارا را در انجام امور مدخلیت کامل است ، چه در باب معاشرت با خلق و انجام امور دنیاوی ، و چه راجع به امور دینی و هدایت و ارشاد خلق و باب امر به معروف و نهی از منکر ، و چه راجع به ریاضت نفس و سلوک الی الله تعالی .

و شاید این که در حدیث شریف است که " الخُرقُ شؤمٌ و الرّفقُ یُمنٌ " ( رفق میمنت دارد و خرق و عنف شوم است ) ، اشاره به بعض این امور باشد . مثلا در باب انجام امور دنیاوی آن طور که با رفق و مدارا ممکن است انسان تصرّف در قلوب مردم کند و آنها را خاضع و رام کند ، ممکن نیست با شدّت و عنف ، موفق به امری از امور شود . فرضاً که با شدت و سلطه ، کسی اطاعت از انسان کند ؛ چون قلب او همراه نشود ، از خیانت ، انسان مأمون نخواهد شد . ولی رفق و دوستی ، دل را رام کند که با رام شدن آن ، تمام قوای ظاهره و باطنه رام شود ؛ و فتح قلوب از فتح ممالک بالاتر است .

خدمت های از روی صداقت و جانفشانی ها ، همه از فتح قلوب است . با فتح قلوب ، فتح ممالک نیز شود . فتوحات اسلامیّه در اثر فتح قلوب نظامی اسلامی بود ، و الّا با آن عدّه و عُدّه ، این پیشرفت ها غیرممکن بود .

بالجمله رفق و مدارا در پیشرفت مقاصد ، از هر چیز مؤثرتر است ، و چنانچه در مقاصد دنیایی چنین است ، در مقاصد دینی از قبیل ارشاد و هدایت مردم رفق و مدارا از مهمّات است که بدون آن ، این مقصد شریف عملی نخواهد شد .

خدای تبارک و تعالی پس از آن که حضرت موسی و هارون علیهما السلام را مأمور فرمود که پیش فرعون بروند و او را دعوت و ارشاد کنند ، از جملۀ دستوراتی که به آنها می دهد ، می فرماید : « إذهبا إلی فرعون إنّه طغی * فقولا له قولاً لیّناً لعلّه یتذکّر أو یخشی » ( طه ، آیات44-43 ) . دل سخت فرعون را – که أنانیّتش به جایی رسیده بود که به دعوی الوهیّت برخاسته بود – باز با رفق و مدارا بهتر می توان به دست آورد . از این جهت می فرماید : " بروید پیش فرعون سرکش یاغی ، و با او با نرمی و رفق سخن بگویید ، شاید این سخن نرم او را متذکر خدا کند و از روز جزا بترسد " .

و این دستور کلّی است از برای هدایت کنندگان راه حق که راه فتح قلوب را باز می کند . چنانچه خدای تعالی پیغمبر بزرگ خود را ستایش می فرماید که « و انّک لعلی خُلُق عظیم » ( قلم ، آیه4 ) " تو بر خُلق بزرگ هستی " ، البته برای چنین مقصد بزرگ ، خلق بزرگ لازم است که قوّه مقاومت با تمام ناملایمات را داشته باشد ، و با هیچ چیز از میدان ارشاد خلق ، در نرود .

بزرگتر زحمت و سخت ترین رنج و تعب هادیان راه حق ، معاشرت با جاهلان و دعوت بی خردان بوده و هست . و از این جهت ، اینها باید متصف به بزرگترین اخلاق حسنه باشند و باید قوّۀ رفق و مدارا و حسن معاشرت ، در آنها به طوری باشد که با تمام جهالتِ جاهلان و بی خردان ، مقاومت کنند . زودرنجی و کدورت و أمراض عصبی ، به کلّی با این شغل شریف منافی است . شدت و عنف و عجله ، مخالفِ وظیفۀ هادیان الی الله است ، چنانچه در روایات شریفه اشارۀ به این معنی بسیار است . ( نگاه کنید به :اصول کافی،ج2،ص95،باب الرّفق ؛ وسائل الشیعه،ج16،ص159،باب 14از ابواب الامروالنهی. )

در باب امر به معروف و نهی از منکر ، یکی از مهمّات ، همین رفق نمودن و مدارا کردن است . ممکن است اگر انسان مرتکب معصیت یا تارک واجبی را با شدّت و عنف بخواهد جلوگیری کند ، کارش از معصیت کوچک به معاصی بزرگ یا به ردّه و کفر منتهی شود ؛ در ذائقۀ انسان امر و نهی تلخ و ناگوار است و غضب و عصبیّت را تحریک می کند . آمر به معروف و ناهی از منکر باید این تلخی و ناگواری را با شیرینیِ بیان و رفق و مدارا و حُسن خُلق ، جبران کند تا کلامش اثر کند و دل سخت معصیت کار را نرم و رام نماید .

شرح حدیث جنود عقل و جهل ، امام خمینی رحمةالله علیه ، صفحات 315 تا317